Άκου την επιστήμη

Σήμερα έχουμε περισσότερους τρόπους από ποτέ να γνωρίσουμε ανθρώπους και, ταυτόχρονα, μοιάζει να δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να τους πλησιάσουμε. Τα dating apps υπόσχονται ατελείωτες επιλογές, τα social media μάς προσφέρουν τη δυνατότητα να κατασκευάζουμε την εικόνα μας και η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να παρεμβάλλεται ακόμη και στις πιο προσωπικές μας συνομιλίες. Κι όμως, η μοναξιά επιμένει.
Για τον Στέλιο Στυλιανίδη, καθηγητή Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, το πρόβλημα δεν είναι ότι μας λείπουν οι επιλογές, αλλά ότι δυσκολευόμαστε να αναλάβουμε το ρίσκο μιας πραγματικής σχέσης. Να εκτεθούμε, να απογοητευτούμε, να αναγνωρίσουμε τις ατέλειές μας και να αποδεχτούμε ότι ο άλλος δεν θα ανταποκριθεί απαραίτητα στις προσδοκίες μας. «Για να έχει νόημα οποιαδήποτε σχέση, πρέπει να τολμήσεις», λέει στη συζήτησή μας.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλάμε για την κουλτούρα της επίδοσης που έχει εισβάλει ακόμη και στην ερωτική ζωή, το ghosting, την πορνογραφία, την τεχνητή νοημοσύνη και την αμηχανία μιας γενιάς που θέλει να αγαπηθεί, αλλά συχνά φοβάται να αγαπήσει.
Η συζήτηση ξεκινά, ωστόσο, από κάτι ευρύτερο: την απογοήτευση των νέων από την πολιτική, την αίσθηση ότι κανείς δεν τους ακούει και τον κίνδυνο η οργή τους να βρει διέξοδο σε αυταρχικές και ακροδεξιές ιδέες.
Γιατί, όπως επισημαίνει ο ίδιος, η απάντηση στη μοναξιά δεν βρίσκεται σε μια ακόμη συνταγή αυτοβελτίωσης αλλά στην ικανότητά μας να ξαναχτίσουμε σχέσεις, φιλίες και κοινότητες με πραγματικό νόημα. Να βγούμε από την ασφάλεια της εικόνας μας και να συναντήσουμε τον άλλον, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα πληγωθούμε.

Υπάρχει ένας τρόπος να κοιτάζεις τον νυχτερινό ουρανό που σε κάνει να αισθάνεσαι λίγο πιο μικρός και περισσότερο ελεύθερος. Ο δρ. Μάνος Κιτσώνας, διευθυντής του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου του Ευγενίδειου Ιδρύματος, επί σχεδόν τρεις δεκαετίες κοιτάζει τον ουρανό μέσα από έναν τεράστιο θόλο, αλλά αυτό που περιγράφει δεν είναι τόσο η κατάκτηση του Διαστήματος όσο η συνειδητοποίηση της θέσης μας μέσα σε αυτό. «Είμαστε ένα τίποτα» λέει, για να τονίσει τον τρόπο που πρέπει να αντιλαμβανόμαστε την κλίμακα του χρόνου και του χώρου. Η Γη είναι 4,6 δισεκατομμυρίων ετών, ο γαλαξίας μας 13,7 δισεκατομμυρίων ετών και το σύμπαν 13,8 δισεκατομμυρίων ετών. «Είναι περισσότερα αυτά που δεν ξέρουμε από αυτά που ξέρουμε», σημειώνει.
Κι αν υπάρχει κάτι που τον ενοχλεί περισσότερο από την άγνοια, είναι η βεβαιότητα χωρίς αποδείξεις. Στην εποχή του TikTok, του YouTube και της ψευδοεπιστήμης, επιμένει στην αμφιβολία ως εργαλείο σκέψης: «Η βεβαιότητα ότι τα ξέρουμε όλα» είναι εκείνη που θα διέγραφε, αν μπορούσε, από έναν άνθρωπο· στη θέση της θα έβαζε την αμφιβολία.
Κάπου εκεί φτάνουμε και στα ζώδια. Όταν τον ρωτούν τι ζώδιο είναι, απαντά φυσικά, αλλά αμέσως μετά απορεί: «Είναι αστείο το 2026 να μιλάμε γι’ αυτά». Τα άστρα, που υποτίθεται ότι καθορίζουν τον χαρακτήρα μας, βρίσκονται χιλιάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες έτη φωτός μακριά. «Είναι αδιανόητο, πραγματικά», λέει.

«Πολύ συχνά το κράτος είναι εχθρός του πολίτη. Σπάνια είναι πραγματικός φίλος του». Ο Πάνος Λαζαράτος έχει περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του απέναντι από το κράτος, όπως λέει, προσπαθώντας να βοηθήσει «τον πολίτη να αντέξει τον παραλογισμό». Καθηγητής Διοικητικού Δικαίου στο ΕΚΠΑ και δικηγόρος με περισσότερες από χίλιες δίκες τον χρόνο, έχει βρεθεί στο επίκεντρο μερικών από τις πιο ηχηρές δικαστικές μάχες των τελευταίων ετών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει την αδειοδότηση των τηλεοπτικών καναλιών το 2017, μια υπόθεση που χαρακτηρίζει «μεγάλη» και «αρκετά σκοτεινή». Όπως περιγράφει, η μάχη δεν δόθηκε μόνο στις δικαστικές αίθουσες. «Μπόρεσα και πήρα το υλικό από τις κάμερες» και η δημοσιοποίησή του, σύμφωνα με τον ίδιο, συνέβαλε στην ακύρωση του διαγωνισμού από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Μάλιστα, η πεποίθησή του είναι ξεκάθαρη: «Δεν ήταν πραγματικός διαγωνισμός. Ήταν διαγωνισμός για τα μάτια του κόσμου».

Από εκεί και πέρα, η συζήτηση ανοίγει σε ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι πολίτες παύουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς; Ο Π. Λαζαράτος μιλά για «αυξημένη κρίση» του κράτους δικαίου, μια κρίση «πολυεπίπεδη» που μπορεί να έρχεται «από την τεχνητή νοημοσύνη και το Facebook μέχρι τα πεζοδρόμια και την κακή λειτουργία των θεσμών».

Όταν τον ρωτάμε τι θα άλλαζε στο ελληνικό κράτος, αν είχε ένα μαγικό ραβδί, η απάντησή του είναι άμεση: «Θα ήθελα την απόλυτα ανεξάρτητη Δικαιοσύνη».

Η κουβέντα φτάνει στην τεχνητή νοημοσύνη, οπότε η προειδοποίησή του γίνεται ακόμα πιο προσωπική: «Τους εαυτούς μας έχουμε να φοβόμαστε». Μιλά για την εξουσία, τις δικαστικές διαμάχες, την αδιαφορία των πολιτών και τον «φόβο μη μπλέξεις», αλλά και για την καλλιτεχνική του πλευρά, το θέατρο και το τραγούδι. Και κάπου εκεί η συζήτηση μετακινείται από τις αίθουσες των δικαστηρίων σε κάτι πολύ πιο εσωτερικό: την αυτογνωσία. «Βρες πέντε λεπτά μέσα στην ημέρα, πήγαινε σε ένα δωμάτιο και μην κάνεις τίποτα. Τίποτα συνειδητά. Κοίτα το κενό».

«Η επικοινωνία είναι να μπορείς να συναντήσεις το βλέμμα του άλλου». Σε μια εποχή όπου έχουμε περισσότερους followers, περισσότερα reactions και περισσότερες ψηφιακές «συνδέσεις» από ποτέ, η Μπέττυ Τσακαρέστου επιμένει σε κάτι πολύ πιο απλό και ταυτόχρονα πολύ πιο δύσκολο: στην αναζήτηση ενός βλέμματος ενδιαφέροντος και αποδοχής. Μπορεί αυτό να είναι ένα νεύμα, ένα reaction στην οθόνη, μια πραγματική συνάντηση. Το ερώτημα είναι αν, μέσα στον θόρυβο της υπερπληροφόρησης, μπορούμε ακόμα να συναντήσουμε πραγματικά ο ένας τον άλλον.

Για την ίδια, το μεγάλο πρόβλημα της εποχής δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση αλλά και η ίδια προκατάληψή μας: «Οι περισσότεροι δεν αναζητούν απαραίτητα την αλήθεια. Ψάχνουν κυρίως πληροφορίες που ταιριάζουν στις δικές τους έτοιμες σκέψεις και ιδέες». Την ίδια στιγμή, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα ακόμη εργαλείο· αποτελεί «μια καινούργια ψηφιακή αρχιτεκτονική» που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται η κοινωνία και η σκέψη. Μπροστά σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ο φόβος ή η απαγόρευση αλλά η γνώση, η εκπαίδευση, η ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Και ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο ζητούμενο να είναι η εμπιστοσύνη. Η ικανότητα «να αντέξω τη συνύπαρξη», να μοιραστώ ιδέες, να συνεργαστώ, να εμπιστευτώ ξανά τους ανθρώπους και τους θεσμούς. Σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς νέες δεξιότητες, η ίδια ξεχωρίζει την κρίση, την περιέργεια, την ικανότητα να θέτουμε ερωτήματα, την ενσυναίσθηση και μια «αναγεννησιακή αντίληψη γύρω από τη γνώση». Και όταν έρχεται η στιγμή να μιλήσει για το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή, η απάντησή της είναι απλή και απόλυτη: «Να παραμένεις ακέραιος, ό,τι κι αν συμβαίνει».

Υπάρχουν καλοκαιρινές νύχτες που, αν σηκώσεις το βλέμμα ψηλά, ο ουρανός μοιάζει ξαφνικά πιο κοντά. Τα αστέρια φαίνονται καθαρότερα, ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνει και για λίγες στιγμές θυμόμαστε κάτι που η καθημερινότητα μάς κάνει να ξεχνάμε: ότι υπάρχουμε πάνω σε έναν μικρό πλανήτη, μέσα σε ένα αχανές Σύμπαν που γεννήθηκε πριν από δισεκατομμύρια χρόνια και συνεχίζει να θέτει ερωτήματα.

«Τα αστέρια που βλέπουμε δεν υπάρχουν αυτήν τη στιγμή που μιλάμε». Για την αστροφυσικό και υπεύθυνη Επικοινωνίας της Επιστήμης στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Φιόρη-Αναστασία Μεταλληνού, ο ουρανός είναι «ένας χάρτης χρονολογικός». Κοιτάζοντάς τον, όπως λέει, οι αστρονόμοι γίνονται κατά κάποιον τρόπο «οι αρχαιολόγοι του Σύμπαντος», αφού όσο πιο μακριά κοιτούν τόσο πιο πίσω στον χρόνο ταξιδεύουν. Την ίδια στιγμή, όταν μιλά για την Αστροφυσική, επισημαίνει ότι κυριολεκτικά είμαστε «φτιαγμένοι από αστρόσκονη», ενώ τα στοιχεία που αποτελούν το σώμα μας γεννήθηκαν κάποτε στο εσωτερικό των άστρων.

Η ίδια θυμάται ακόμη την εικόνα του έναστρου ουρανού που αντίκρισε παιδί, μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, και ένιωσε πως «κολυμπούσε μέσα στα αστέρια». Σήμερα, παρατηρώντας το Σύμπαν, μιλά για το μεγαλύτερο μυστήριό του, την αναζήτηση άλλων κόσμων και ζωής, αλλά και για κάτι ίσως ακόμη πιο δύσκολο: το πώς η γνώση του μπορεί να μας κάνει να δούμε διαφορετικά τον ίδιο μας τον εαυτό και τον πλανήτη που κατοικούμε. Γιατί, όπως λέει, «το μεγαλείο της επιστήμης ουσιαστικά αποκαλύπτει τη μικρότητα τη δική μας» και ίσως αυτή η συνειδητοποίηση να είναι ένας τρόπος να γίνουμε «πιο συνειδητοί πολίτες» και, τελικά, καλύτεροι άνθρωποι.