Radio Naukowe

Skala sprytu ewolucyjnego, jaki występuje w przyrodzie, jest doprawdy zadziwiająca. Nie trzeba się rozglądać daleko. Weźmy na przykład różankę, niedużą rybkę z rodziny karpiowatych, która żyje w polskich rzekach. Ten gatunek ma niesłychanie wyspecjalizowany i sprytny sposób na ochronę potomstwa. Na wiosnę samczyk różanki wybiera sobie małża, na przykład skójkę. – To jest jeden z najładniejszych gatunków ryb u nas występujących w Polsce. Odstrasza inne samce i zaczyna tego małża oswajać – opowiada dr Piotr Bernatowicz z Wydziału Biologii UW. Samczyk delikatnie muska małża pyskiem, żeby przyzwyczaić go do swojej obecności. Kiedy małż przestaje reagować na dotyk zamykaniem, może się do niego zbliżyć samiczka różanki. Składa porcję ikry do wnętrza małża, a samiec zapładnia ikrę. Małe rybki klują się i rozwijają w bezpiecznej muszli. Opowieść o różance to jedna z wielu arcyciekawych historii, które Piotr zawarł w swojej książce: „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody”, wydanej przez nasze Wydawnictwo RN.

Zajrzyj do książki: https://radionaukowe.pl/przewodnik/

W odcinku przywołujemy trochę ciekawostek z książki, ale też rozmawiamy o motywacji, jaka stała za jej napisaniem: o zachwycie. – Tych wow jest w zasadzie nieskończenie wiele, czyli dziesiątki, setki żyć człowieka by nie starczyło na to, żeby to wszystko ogarnąć. Mamy w zasadzie nieskończoną możliwość, żeby się zachwycać – mówi dr Bernatowicz. Więc zachwycamy się na przykład całym potężnym ekosystemem, który żyje i tętni pod plażowym ręcznikiem na nadbałtyckim piasku. Nicienie walczą o życie, spokojnie sobie funkcjonują okrzemki, przemykają się długie na wiele metrów korzenie piaskowych roślin. Dużo tego! A piasek, choć wydaje się żółty, tak naprawdę jest przezroczysty, co można sprawdzić pod mikroskopem. – W Polsce są tysiące takich cudownych, fenomenalnych miejsc do obejrzenia, do opisania – zachęca przyrodnik. Dajcie się zarazić jego entuzjazmem, to bardzo miłe!

W odcinku usłyszycie też, jak zróżnicowanym „gatunkiem” są biolodzy (są wśród nich m.in. miłośnicy marznięcia w terenie i fani arkuszy kalkulacyjnych), jaki jest niezbędnik przyrodnika i jak się czuje biolog, kiedy orientuje się, że wpadł w fotopułapkę.

Uwaga! Przedsprzedaż trwa do 8 listopada! Książki dostępne w niższych cenach! Szczególnie zwróćcie uwagę na pakiet premier – to darmowa dostawa i jedyna możliwość zdobycia autografów przy zakupie online. 📚 https://wydawnictworn.pl/

📅 Spotkanie autorskie z dr. Bernatowiczem 25 listopada o godz. 19:00 w Big Book Cafe MDM w Warszawie. Zapis opublikujemy później na naszych kanałach.

– Spacer kosmiczny ma ze spacerem tyle wspólnego, ile operacja kardiologiczna z majsterkowaniem – mówi w Radiu Naukowym dr Anna Fogtman, biolożka i specjalistka medycyny kosmicznej w Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), autorka książki „Ponad błękit. O lotach kosmicznych i ludziach, bez których by ich nie było” wydanej przez nasze wydawnictwo RN. 

📖 Zajrzyj do książki: https://radionaukowe.pl/blekit 

Tzw. spacery kosmiczne to ekstremum, ale prawda jest taka, że cała astronautyka jest gigantycznym wyzwaniem dla ludzkiego organizmu. Gdyby ktoś zapytał ewolucję o zdanie, zdecydowanie odradzałaby takie loty. Warunki mikrograwitacji mają wpływ w zasadzie na całe ciało: mięśnie, kości, trawienie, wzrok, psychikę. Aby człowiek mógł przetrwać w warunkach, do których zupełnie nie jest przystosowany, potrzebna jest praca tysięcy osób: lekarzy, dietetyków, inżynierów i właśnie specjalistów medycyny kosmicznej.

Z odcinka dowiecie się m.in., dlaczego astronautki i astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej muszą ćwiczyć ponad dwie godziny dziennie, jak zmieniały się rozwiązania toaletowe w kosmosie (to wcale nie jest zabawne!), jakiego typu ludzi agencje kosmiczne szukają na przyszłych astronautów (na pewno nie kowbojów) i jakie ryzyko wiąże się z lotem na Marsa, a właściwie z lądowaniem na nim (oj, duże).  

Uwaga! Przedsprzedaż trwa do 8 listopada! Książki dostępne w niższych cenach! Szczególnie zwróćcie uwagę na pakiet premier – to darmowa dostawa i jedyna możliwość zdobycia autografów przy zakupie online.

https://wydawnictworn.pl/ 

Spotkanie autorskie z dr Fogtman 9 listopada o godz. 19:00 w Big Book Cafe MDM w Warszawie. Prowadzenie: red. Hubert Kijek. Zapis opublikujemy później na naszych kanałach.

Zdjęcie na miniaturze: NASA

00:00 Wstęp
00:55 Niewygody lotów kosmicznych
07:18 Lot paraboliczny
11:43 Jak wygląda spacer kosmiczny
19:27 Centrum kontroli lotów
21:37 Toaleta w kosmosie
28:29 Siłownia w kosmosie
31:34 Wpływ kosmosu na zdrowie
34:17 Promieniowanie kosmiczne
39:47 Wyzwania lotu na Marsa
46:26 Program Artemis
50:21 Dlaczego trudno wrócić na Księżyc
54:06 Ludzie czy roboty w kosmosie
56:21 Po co latamy w kosmos
57:22 Kto może zostać astronautą
01:02:28 Kto wysyła astronautów w kosmos
01:06:13 Europejska Agencja Kosmiczna a NASA
01:09:11 Kariera w branży kosmicznej
01:11:23 Praca w NASA w Houston
01:14:31 Książka Ponad błękit
01:18:03 Zakończenie

👉 https://wydawnictwoRN.pl
🎉 ODSŁANIAMY KARTY! Oto nasze NOWOŚCI książkowe w sezonie 2026! 

🚀 „Ponad błękit. O lotach kosmicznych i ludziach, bez których by ich nie było” dr Anny Fogtman
👉 https://radionaukowe.pl/blekit
Dla ludzkiego ciała opuszczenie planety jest szokiem. Aby człowiek mógł przetrwać lot, wykonać swoje zadania i bezpiecznie wrócić, potrzebny jest wysiłek tysięcy osób przygotowujących, zabezpieczających i obsługujących misję. O tym jest ta książka. O astronautkach i astronautach, ale też o wszystkich na Ziemi, bez których żaden liftoff ani splashdown nie miałby miejsca.
🌿 „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody” dr. Piotra Bernatowicza
👉 https://radionaukowe.pl/przewodnik
Ta książka to zaproszenie, by na nowo zachwycić się Polską – pozwala dostrzec i zrozumieć to, co na pierwszy rzut oka umyka. Dziesięć intrygujących przyrodniczo miejsc, ponad 200 ilustracji, niezliczone ciekawostki, a przede wszystkim spójna opowieść o potędze życia, które zrobi wszystko, by się przystosować i przetrwać. Znakomita pozycja dla miłośników przyrody na każdym poziomie wtajemniczenia!
✝️ „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom II: Modlitwa, moralność, magia” prof. Roberta Wiśniewskiego
👉 https://radionaukowe.pl/chrzescijanie2
Wyczekiwana kontynuacja opowieści o chrześcijanach pierwszych stuleci, ich religii i świecie, w którym żyli. W tym tomie przeczytacie o tym, jak chrześcijaństwo przenikało do codzienności i organizowało życie swoich wyznawców. Opowiada on, jak wielkie bazyliki zmieniły funkcjonowanie wspólnot, skąd wzięły się chrześcijańskie święta i odmawiane po dziś dzień modlitwy oraz jak mglisty obraz zaświatów nabrał konkretnych kształtów.
💛 Trzy fantastyczne tematy, znakomici autorzy, książki wychuchane i wymuskane. Piękne i mądre, jak to u nas. Polecamy gorąco!
📚✍️ 🚚🎁 Uwaga! Przedsprzedaż trwa do 8 listopada! Książki dostępne w niższych cenach! Szczególnie zwróćcie uwagę na pakiet premier – to darmowa dostawa i jedyna możliwość zdobycia autografów przy zakupie online.
👉 https://radionaukowe.pl/zestaw2026

🪶 Pióra są starsze od latania i wcale nie powstały jako dostosowanie do tej pięknej zdolności. – Badacze piór twierdzą, że (…) jest ono tak skomplikowanym dziełem natury, że nie mogło pojawić się wielokrotnie u różnych grup zwierząt – opowiada dr Gerard Gierliński, paleontolog z Juraparku Bałtów. Konkretniej mówiąc, pióra powstały u wspólnego przodka i pterozaurów, i dinozaurów, jako narzędzie do termoregulacji i popisywania się przed partnerkami. Jak wiec doszło do tego, że dziś służą do latania? – Myślę, że to było tak, że był taki dinozaur, jakiś teropod na przełomie triasu i jury, który chciał się przypodobać samiczce, no i przez przypadek mu się zaczęło fruwać. A miał już tą ozdobę, czyli pióra konturowe na ogonie i na łapkach, żeby umieć się przypodobać – mówi dr Gierliński. 
🦆 Ptaki to niejedyna linia dinozaurów, która próbowała latać. Były też dinozaury, które fruwały na skrzydłach ze skóry, takich jak nietoperze. Latających stworzeń w prehistorii było oczywiście więcej. Najstarsze aktywnie latające zwierzęta, o których wiemy z zachowanych znalezisk, to pterozaury. Latały już w triasie, około 230 milionów lat temu. Ale uwaga: pterozaury to nie dinozaury! Te dwie grupy miały wspólnego przodka. Linie pterozaurów wygasły, a dinozaury możecie zobaczyć za oknem.
🐊 W odcinku usłyszycie też, dlaczego wszyscy jesteśmy gadami, a w ogóle to rybami (i żywymi skamieniałościami!), skąd się wzięły dzioby i pneumatyczne kości, kim były azdarchy, po czym rozpoznać ptasi trop i jak to jest z tym archeopteryksem: jest pierwszym praptakiem czy nie?
🎨 Na ilustracji pterozaur autorstwa paleoartysty Marcina Ambrozika. Dziękujemy za udostępnienie!

#współpraca
👉 Polecamy serial dokumentalny „Ewolucja” na BBC Earth - premiera w niedzielę 18 października, godz. 11:00 & 21:00
Sezon 1 (5 odcinków)

Każdy z odcinków stanowi podróż w czasie i krok po kroku śledzi wybraną ścieżkę ewolucyjną. Mutacje, adaptacje, zmiany środowiska i przypadki, które okazały się przełomowe przez miliony pokoleń decydowały o tym, kto przetrwa. Oparte na odkryciach naukowych i wynikach badań paleontologicznych wizualizacje przywracają do życia wymarłe gatunki i pozwalają zobaczyć świat, którego nie pamięta żaden człowiek.
Sprawdź, gdzie oglądać: https://www.bbcpolska.com/kanaly/earth?country=PL

Bartnik w dawnej Polsce pozornie nie miał trudnej pracy (choć bywała bolesna). Mógł dziać barcie, czyli wyrąbywać je w drzewach, ale niekoniecznie – korzystano też z naturalnych dziupli. Pszczoły same się w nich osiedlały. Nie dokarmiał pszczół, bo nie było czym. Doglądać na bieżąco też nie doglądał. – W zasadzie to bywał w niej dwa razy do roku: na wiosnę i gdzieś tam już w momencie, kiedy miód się podbiera – opowiada prof. Aneta Pieniądz z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Ale sytuacja nie była taka prosta, jak się wydaje. W odcinku rozmawiamy o miodzie i historii bartnictwa.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Najstarsze ślady bartnictwa na terenie współczesnej Polski pochodzą z przełomu VII i VIII wieku. Od XV wieku funkcjonowały wspólnoty bartne, które regulowały, kto mógł pozyskiwać miód, gdzie i w jaki sposób. Wspólnoty miały swoje sądy bartne do rozstrzygania sporów oraz wójtów lub sędziów bartnych. Prof. Pieniądz bada właśnie obszerną „Księgę sądów bartniczych starostwa leżajskiego”, z której wyłania się ciekawy status społeczności bartniczej. – To jest specyfika tej grupy zawodowej, że ona przekracza granice stanowe – opowiada. Bartnictwem zajmowali się i chłopi, i mieszczanie, i nawet drobna szlachta. Prawo do użytkowania barci było dziedziczne, a bartnicy mieli prawo zakładać barcie również na terenie dóbr szlacheckich. W księgach bartniczych zachowały się liczne spory o egzekwowanie praw. Nie ma w nich jednak samych owadów. – Ja pszczół prawie nie mam w swoich źródłach – podkreśla prof. Pieniądz. Trudno powiedzieć, co o pszczołach myśleli sami bartnicy, bo nie zachowały się źródła pisane przez nich. Wiemy jednak, że ogólne podejście do pszczół było pozytywne. Wierzono na przykład, że rozmnażają się przez dzieworództwo i upatrywano w tym podobieństwa do Maryi Dziewicy.

Bartnik musiał więc przemieszczać się po dużym terenie. Żeby wyciąć z barci plaster miodu, musiał się wspiąć na drzewo i uchronić przed użądleniami. A pszczoły były prawdopodobnie bardziej agresywne niż dziś. Najbardziej ceniony był miód najczystszy, który sam wyciekał z plastra. Nie gardzono też miodem z wyciśniętych plastrów, gdzie jednak sporo było już zanieczyszczeń i resztek wosku. Z odcinka dowiecie się też, dlaczego dzisiejsi pszczelarze nie dorobią się miodu takiego jak średniowieczny, nawet jeśli wyniosą pasiekę do lasu, i dlaczego kobiety miały ogromne znaczenie w bartnictwie, chociaż same nie mogły się nim zajmować.